Human’s fate:

 

Rule to control

 

Human’s imperative:

 

Control rule


 

Een onderzoeksvoorstel voor de verdere ontwikkeling van een gedragsmodel dat

steeds weer groeiende machtsongelijkheid verklaart en aangrijpingspunten biedt om

tot een gelijkwaardiger menselijk samenleven te komen


versie: 30 mei 2019


Thijs Bollen        contact me through mail


Samenvatting

Dit artikel heeft als doel een open source onderzoeksplatform te creëren om een eerste versie van een gedragsmodel dat wetmatigheden rondom machtsongelijkheid voorspelt en verklaart, beter te onderbouwen, te toetsen en verder te ontwikkelen. Als niet aan enig instituut verbonden en dus onafhankelijk, maar ook beginnend, doch bewust naïef-ambitieus onderzoeker heb ik gekozen voor een onorthodoxe aanpak en schrijfstijl, zeg maar ‘learning on the fly’. Mijn expertise betreft in de eerste plaats de psychologie, maar het fenomeen macht verdient evenzeer benaderingen vanuit de sociologie, filosofie, politieke economie en geschiedkunde.

Centraal in mijn model staat een oermotief: van onvoorspelbaarheidsreductie, en stressreductie door onvoorspelbaarheidsreductie, naar controlstreven, en van controlstreven naar overheersing over anderen. Individuele verschillen, in o.a. persoonlijkheid en ervaren self-efficacy, kunnen, in een bepaalde situationele context, zorgen voor het ontstaan van een machtskoppel, bestaande uit een heerser en een onderdaan. Door bekrachtigingsprocessen (o.a. gewoontevorming) ontstaat op een gegeven moment vaak een ‘machtmoment’, waarna de machtsongelijkheid, en de daarbij behorende (psychologische) geweldsuitoefening, alleen nog maar zullen toenemen (tot een bepaald maximum). Een dergelijk koppel kan, na een crisissituatie, o.a. door assimilatie overgaan in een geïnstitutionaliseerde vorm: een machtscollectief, dat vervolgens weer dezelfde wetmatigheid ondergaat, totdat de steeds extremer wordende gewelddadigheid, binnen en tussen door verdere assimilatie qua aantal steeds minder, maar steeds machtigere machtscollectieven, uiteindelijk leidt tot een massale vernietiging, en dus ook van een deel van de machtsongelijkheid, waarna de hele cyclus weer van voren af aan begint, dit keer echter vergezeld van een moment van collectief psychisch bewustzijn.

Dit verloop van processen leent zich goed voor een representatie in een dialectisch model. Interessant aan dit model is dat het inhoudelijk geheel tegen de geest van Karl Popper ingaat, want historicistisch, terwijl het diezelfde Popper wetenschapsfilosofisch in ultieme zin tegemoet komt: weliswaar zijn sommige aannames en zeker de stellingen in het model op het eerste gezicht niet makkelijk falsifieerbaar; het model als totaal is uitstekend falsifieerbaar, en wel volgens deze paradox: een uitweg uit de wetmatigheden van het model vormt juist de (aanvankelijke) erkenning (maar niet de materialisering!) van het model; collectieve erkenning ervan kan leiden tot falsificatie ervan, dat wil zeggen: tot een andere manier van omgaan met het oermotief en tot nieuwe controlestructuren komen die tezamen de wetmatigheden van dit model zullen verbreken. En daar het een algemeen gedragsmodel betreft, en indien de verdere ontwikkeling van liberté, égalité en fraternité als uitgangspunt dient, of in Popper’s woorden: mens en mensheid niet steeds weer opnieuw in gesloten samenlevingen verstrikt willen geraken, verwordt falsificatie van (het voor dit model relevante deel van) de mens zelf, door zichzelf, tot imperatief!

De falsificatiemethode die zich in het model aandient is een combinatie van een toename van het psychisch bewustzijn en een afname van institutionalisering. Deze twee elementen zijn aan elkaar gerelateerd en een aanpak op beide fronten kan ten aanzien van de beoogde falsificatie dus zelfversterkend werken. Concreet wordt hierbij gedacht aan popularisering van respectievelijk: dit onderzoek; open source democratie; self-organised learning and research; een (ruim) basisinkomen, en culturele en sociaaleconomische vermenging.

Het model is tot nu toe vooral het resultaat van het leiden van een kritisch en beschouwend leven, en van veel denken en redeneren; de onderbouwing van de voor het model vereiste aannames, en vooral ook wat betreft de hierboven genoemde niet-psychologische benaderingen is nog erg summier, en als zodanig is dit artikel dus ook nadrukkelijk als uitnodiging bedoeld. Als aanmoediging, en als eerste indicatie van waaruit mijn onderbouwing bestaat, is reeds een uitgebreide, nog lang niet helemaal door mij bestudeerde literatuurlijst samengesteld.


1. Waarom (nogmaals) macht onderzoeken?

Er is al veel onderzoek gedaan naar macht, niet alleen door wetenschappers, want het is een onderwerp waar iedereen van tijd tot tijd flink last van ondervindt, en dus heeft vrijwel iedereen voor zichzelf en in groepsverband wel een of andere werkbare theorie over macht ontwikkeld, om macht zo min mogelijk te laten ontsporen onder andere door juist zelf (tegen)macht te ontwikkelen, of om tegen jou gebruikte macht zo min mogelijk pijn te laten doen (coping).

Waarom dan toch weer een nieuw onderzoek? Ik denk dat het antwoord simpel is: we komen geen steek verder! Welhaast integendeel: de sociaaleconomische ongelijkheid neemt alleen maar toe (zie o.a. Piketty); de elite gebruikt zijn macht steeds schaamtelozer ten koste van de zwakkere groepen, en zelfs op een elementair gebied als de machtsongelijkheid tussen man en vrouw, waarop natuurlijk wel grote stappen zijn gezet, geldt dat deze stappen slechts in een zeer beperkt aantal culturen/groepen en ook in een beperkt aantal (sociologische) sectoren zijn gezet, en zelfs in die culturen en sectoren is het machtsverschil nog niet geheel opgeheven, en het is de vraag of dat wel gebeurt, want o.a. door migratie worden ook daar de krachten tegen emancipatie weer steeds sterker. Maar zelfs als je (extreme) machtsongelijkheid als iets wil beschouwen wat nu eenmaal onvermijdelijk is, dan zitten we toch nog met het feit dat wij druk bezig zijn onze aarde te vernietigen. En terwijl het toch een zonneklaar feit lijkt dat de bestaande machtsverhoudingen een belangrijke belemmering vormen in de pogingen dit tij te keren, willen mensen met macht ons altijd weer het tegendeel laten geloven: ‘onze macht is in alle opzichten gelegitimeerd en van ontsporing ervan is al helemáál geen sprake.’ Nee natuurlijk, die ontsporingen worden door hen zorgvuldig in de taboesfeer gehouden.

Blijkbaar gebeurt er structureel onvoldoende met de inzichten uit de bestaande theorieën over macht. Of wellicht bieden die theorieën niet genoeg praktische aanknopingspunten om de strijd tegen machtsongelijkheid succesvol aan te kunnen gaan. Ook de politieke bewegingen die aan dit onderwerp concreet aandacht besteden blijven een marginaal bestaan leiden, terwijl autoritaire tendensen wél overduidelijk op steeds meer plekken zichtbaar worden.

Je zou de conclusie kunnen trekken dat de elitemacht reeds zo sterk is dat er daarom geen kruit meer tegen gewassen is, dat haar invloed blijkbaar zo alomvattend is dat zij vrij moeiteloos overeind blijft, en hoewel er zeker iets voor deze sombere gedachte is te zeggen, pleit er gelukkig ook iets tegen, namelijk bijvoorbeeld het op zich niet vrolijk stemmende feit dat zelfs initiatieven van groepen mensen met specifieke kennis van machtsprocessen, met een expliciet zo gelijk mogelijke beginsituatie voor iedereen en expliciet democratische en anti-autoritaire intenties tóch vaak verzanden in verstarring door institutionalisering, en uiteindelijk zelfs in intolerantie, machtsspelletjes en zelfs totalitarisme.

Kortom: ik ben niet alleen van mening dat er onvoldoende besef is van zowel de mate als de omvang van ontspoord machtsgedrag op alle niveaus van ons onderling samenleven, ik ben ook van mening dat er blijkbaar toch een fundamenteel gebrek aan kennis bestaat op het gebied van hoe mensen zich tot elkaar verstaan. Hebben wij onvoldoende inzicht in die valkuilen in relaties tussen mensen die deze relaties zo vaak laten ontsporen? Of kennen wij niet genoeg belang toe aan (het voorkómen van) deze valkuilen? Of zien wij een eventueel verband tussen onze excessen jegens medemens en planeet en de aanvankelijk kleine ontsporingen in machtsuitoefening die voortdurend en overal tussen twee mensen plaatsvinden niet? Kortom: zijn er wetmatigheden in de ontwikkeling van machtsdynamiek die wij stelselmatig over het hoofd zien? Zijn die er niet, dan bevinden wij ons dus in een schijnbaar onoplosbare eeuwige strijd om (het in stand houden van) de macht en niets dan de macht, en moeten onze pogingen tot meer onderlinge gelijkwaardigheid wellicht alleen maar als strategie voor het verkrijgen van juist macht worden gezien. Zijn er wél wetmatigheden, biedt inzicht in die wetmatigheden ons dan kansen of juist niet? Zo niet, wat rest ons dan nog? Zo ja, dan mogen we geen moment langer wachten met verder onderzoek!


2. Een wijze van onderzoeken

Gezien de welhaast alomvattende invloed van macht op ons totale functioneren kom je, als je meer zoekt dan alleen correlaties, om machtsdynamiek en machtsongelijkheid te verklaren al snel op modellen uit die praktisch ons hele gedrag behelzen: een beschrijving van onze motieven, van de processen die die motieven omzetten in gedrag, van de processen die de invloed van gedragingen op elkaar regelen, en van de processen die de daardoor bepaalde gedragsontwikkelingen regelen, dat alles ook nog eens op zowel individueel als op collectief niveau.

Dergelijke ambitieuze ‘grand theories’ zijn altijd gevaarlijk: eenzijdigheid en gebrek aan concrete voorspellingskracht en dus toetsbaarheid liggen op de loer. Om deze gevaren zoveel mogelijk te beperken, moeten we van zoveel mogelijk kennis gebruikmaken. Dat kan ik uiteraard niet alleen. Ook moeten we verschillende disciplines die nauw met het menselijk gedrag verbonden zijn inschakelen. Ik denk daarbij buiten de (sociaal)psychologie aan sociologie, filosofie, politieke economie en geschiedkunde. Dat kan ik al helemáál niet alleen. ‘Against method’ van Paul Feyerabend indachtig ben ik van mening dat zelfs alle wetenschappers samen dit niet zouden kunnen, juist omdat ook de geïnstitutionaliseerde wetenschap bol staat van de remmende en sturende machtsstructuren, en dat dus hulp nodig is van élke hiertoe gemotiveerde denker/ervaringsdeskundige.

Zo kom je uit op iets wat open source wetenschap zou moeten heten. En om de creativiteit en de vrijheid door onafhankelijkheid nog te vergroten, sta ik, naast Sugata Mitra’s self-organised learning (SOLE) self-organised research (SORE) voor, where research = being independent + thinking + learning + debating + writing, and were learning = being independent + thinking + researching + debating + writing. Gevoegd bij Carlo Rovelli’s ‘science should be exercised as learned rebellion’ en bij John Dewey’s ‘leren is voortdurende zelf geconstrueerde ervaring’ betekent het dat dit onderzoek pluralistisch zal zijn qua stijl, structuur, inhoud en methode, en ook dat er vanaf meet af aan geschreven zal worden: de ontwikkeling en verbreiding van inzichten is middel en doel tegelijk.

De open source aanpak zal vooralsnog uit de volgende fasen bestaan: ten eerste de onderzoeksfase: met dit artikel als input zal een open source platform worden opgericht waarop alle geïnteresseerden kunnen discussiëren, meer specifieke onderzoeksvoorstellen kunnen doen en stukken schrijven/becommentariëren. Ten tweede de populariseringsfase, die feitelijk al tegelijk met de onderzoeksfase zou kunnen beginnen en waarin de opgedane inzichten ter verdere ontwikkeling en vooral verbreiding worden gepopulariseerd via media, politiek, kunst en onderwijs. De laatste fase is misschien wel de belangrijkste: de vernietigingsfase. Sowieso moet, ter voorkoming van stagnatie en van elke vorm van totalitarisme, alles per definitie een keer een einde krijgen, maar in dit geval, waarbij het gaat om het vinden van wetmatigheden omtrent de toename van machtsongelijkheid, is falsifiëring niet alleen een wetenschapsfilosofisch doel, maar ook een ethisch imperatief!

Om deze claim te onderbouwen, moeten we eerst het doel van ons onderzoek vaststellen. Uit al het hierboven beschrevene kunnen we het doel al deels afleiden. Maar er moet wel nog worden afgesproken wat ons ethisch streven is. Welnu, omwille van het redden van mens, mensheid en planeet opteer ik om te beginnen voor een maximale verwezenlijking van de drie-eenheid ‘liberté, égalité et fraternité’. Liberté en égalité zijn beide een groot goed, maar omdat mensen in hun behoeften en capaciteiten van elkaar verschillen, beperken liberté en égalité elkaar, wat goed is om beide in balans te houden, maar er zullen op beide gebieden dus altijd minderbedeelden en spanningen bestaan, en precies daarom is ook fraternité nodig: de grotere broer zal geen misbruik moeten maken van zijn macht ten opzichte van zijn kleinere broer, maar hem juist moeten beschermen. Daartoe zal hij eventueel moeten vechten met andere 'grotere broeren' die macht willen verkrijgen over zijn kleinere broer. Maar juist deze gevechten zullen zorgen dat ook de grotere broer zelf nooit te veel macht over zijn eigen kleinere broer zal krijgen. Liberté, égalité et fraternité vormen dus niet alleen fundamentele humanitaire waarden, maar vormen ten opzichte van elkaar ook controlemechanismen. Nu kunnen we ons voorlopig doel formuleren:

Doel van het onderzoek:

Door middel van ontwikkeling en verbreiding van inzichten in (oer)motieven die tot machtsuitoefening leiden, en in wetmatigheden rondom machtsdynamiek en de ontwikkeling van machtsongelijkheid, komen tot verdere ontwikkeling en verbreiding van deze inzichten, zodat concrete oplossingen kunnen worden gevonden en zullen worden toegepast die tot een andere manier van omgaan met de (oer)motieven en tot de invoering van nieuwe controlestructuren zullen leiden, waarmee de gevonden wetmatigheden zullen worden verbroken, opdat zowel excessieve machtsongelijkheid als excessief machtsgedrag zullen verminderen.

Nu is duidelijk dat dit doel betekent dat het te ontwikkelen gedragsmodel niet alleen wetenschapsfilosofisch gezien moet kunnen worden gefalsifieerd, maar op ethische gronden als geheel bovendien zal moeten worden gefalsifieerd, en wel volgens deze paradox: een uitweg uit de wetmatigheden van het model vormt juist de (aanvankelijke) erkenning (maar niet de materialisering!) van het model; collectieve erkenning ervan kan leiden tot falsificatie ervan, dat wil zeggen: tot een andere manier van omgaan met de (oer)motieven en tot nieuwe controlestructuren komen die tezamen de wetmatigheden van dit model zullen verbreken, opdat zowel excessieve machtsongelijkheid als excessief machtsgedrag zullen verminderen. En daar het een algemeen gedragsmodel betreft, en indien de verdere ontwikkeling van de mens als individu en de mensheid als collectief op grond van de genoemde drie-eenheid als uitgangspunt dient, of in de woorden van Karl Popper: mens en mensheid niet steeds weer opnieuw in gesloten samenlevingen verstrikt willen geraken, verwordt falsificatie van (het voor dit model relevante deel van) de mens zelf, door zichzelf, tot imperatief!

Voor degenen die hier een vraagstelling missen: dat klopt: zoals al wel duidelijk zal zijn geworden, heb ik veel meer een doelstelling dan een vraagstelling. Ik beoog namelijk een soort activistische wetenschap: ik weet eigenlijk al in grote lijnen 'hoe het zit' met machtsongelijkheid, namelijk: niet goed! En ik wil mijn inzichten daaromtrent nog wel graag (samen met anderen) verder onderbouwen en ontwikkelen, maar ik wil vooral graag veránderen 'hoe het zit'! Ik heb namelijk ook al mogelijke oplossingen paraat (ik verontschuldig mij bij deze voor mijn onbescheidenheid).

Daarentegen bewust waardevrije wetenschap beogen is - behalve misschien juist een vorm van activistisch conservatisme! - vooral ook een illusie denk ik. En zijn illusies wetenschappelijk? Zelfs als je wetenschap zou willen onderverdelen in apolitieke, fundamentele wetenschapsbeoefening en toegepaste wetenschapsbeoefening waarbij degene die betaalt de (politieke) betekenis ervan bepaalt, en daarmee de politieke verantwoordelijkheid van wetenschap dus niet afwijst, zal deze onderverdeling slechts van graduele in plaats van principiële aard zijn: wetenschap wordt beoefend door mensen, en mensen zijn politieke dieren of staan in ieder geval onder politieke invloed. Onderzoek heeft dus altijd een impliciete boodschap: er is altijd een bepaalde relatie met onze maatschappij en eveneens met de maatschappij waarin wij zouden willen leven. Want zelfs als je alleen verschijnselen zou willen begrijpen omwille van het begrijpen; het feit dat je die opgedane kennis kenbaar wil maken is een bewijs van het feit dat je een relatie met de maatschappij van nu en die van de toekomst beoogt. Volgens mij is het enige verschil met mijn onderzoek in dit opzicht dat ik deze relaties expliciet benoem...'


3. Een theorie op grond van niet expliciet onderbouwd denkwerk

Aanvankelijk kwam ik tot onderstaand model van ontspoord gedrag waarbij ik streefde naar goed te falsifiëren stellingen. Vervolgens hebben mijn gedachten en mijn literatuuronderzoek mij verder geleid tot een dialectisch model.


model met stellingen.pdf                                 dialectisch model.pdf


uitwerking stelling II: particuliere (elite)macht is de macht van alle heersers binnen een subset. De totale publieke macht is de macht van alle onderdanen (waaronder dus eventueel ook heersers) binnen die subset, m.a.w. de macht van iedereen in de subset minus die van de heerser(s) (>=1) die zelf geen onderdaan zijn.

Ten tijde van normale dynamiek is de macht van de onderdanen netjes geassimileerd in de hiërarchie van lagere heerser tot en met de opperheerser, en is de bovenste laag (heersers die niet ook onderdaan zijn) dus altijd beslissend.

Maar de stelling geldt ook in het geval van een revolutie, want: een bewustmaker/woordvoerder van onderdanen is of wordt automatisch altijd ook hun heerser, misschien eentje die het goede voorstaat, maar toch een heerser. Deze heerser gaat vervolgens de strijd aan met de oude opperheerser, maar wie die strijd wint, maakt voor de stelling niet uit.

 

Het ‘ectoplasmamodel’: rasterpunten zijn individuen (en soms (vaak) onderdaan), stippen heersers (en soms óók onderdanen)


Vrije oefening:

evolutie: vitale concurrentie → controlstreven → heersers → institutionalisering in de vorm van legers→ oorlogsvoering → concentraties van rijkdom → technologische ontwikkeling → mogelijkheid van massaproductie → kapitalisme → economische concurrentie → controlstreven → groei met steeds dalende winstvoet → economische crises → kapitaalvernietiging →inkomenscrises → politieke crises → zondebokcreatie → oorlogen → fysieke vernietiging → morele crisis → herordening instituten → machtsconcurrentie → controlstreven → steeds verfijndere psychologische (ICT-)technieken ter zelfreproductie elite en verdere verschraling identiteit burger tot alle kritische vragen vergetende eendimensionale producent en consument (ook van ideologie) → steeds verdere marginalisering van systeemcritici/systeemzieken/systeemafvallers/systeemweigeraars → vernietiging individualiteit van zowel onderdanen onderling als heersers (diegenen van hen die niet óók onderdaan zijn) onderling → ultieme dichotomie: miljarden mensen, maar slechts twee individuen: de perfecte onderdaan zonder wil en psychisch bewustzijn, en de perfecte heerser → machtsverschil is oneindig groot → robots (echte en de volledig eendimensionale mens) volgen als lemmingen de wil van de heerser → einde keuze-concurrentie → de perfect gesloten samenleving → ook al veranderen omstandigheden en zelfs de wil van de heerser; omdat deze wil totaal is en concurrentieloos, is hij nergens aan gerelateerd, het is een wil om niets, een almachtige wil om niets → toekomst verliest betekenis → alles verliest betekenis, ook de wil → crisis van de levenswil en het psychisch bewustzijn → zonder levenswil en psychisch bewustzijn is de almachtige heerser volstrekt eenzaam → poging tot herstel van de levenswil en het psychisch bewustzijn door het herscheppen van concurrentie → de almachtige heerser schept een wezen met een eigen wil en psychisch bewustzijn

|→ een bewijs voor het mogelijke bestaan van God...

concurrentie = angst voor tekort/verlies = angst voor onvoorspelbaarheid

instituties: vorstenhuizen van weleer zijn nu die 23(!) rijken die net zoveel hebben als de armste helft van de wereldbevolking samen!


Deel II: eerste aanzetten tot onderbouwing

  1. ten aanzien van de methode: wetenschapsfilosofie

  2. ten aanzien van de theorie: pijlers

    1. hoofdpijler: de psychologie

    2. nevenpijler: de filosofie

    3. nevenpijler: de sociologie

    4. nevenpijler: de politieke economie

    5. nevenpijler: de geschiedkunde → macht kan, inmiddels, nooit los van het kapitalisme worden gezien

  3. ten aanzien van de premisse

    1. waarom een oermotief? → omdat elke algemene gedragstheorie óók een evolutietheorie moet zijn

    2. waarom dit oermotief?

      1. Onvoorspelbaarheidsreductie

        1. psychologie

        2. filosofie

        3. sociologie

        4. politieke economie

        5. geschiedkunde

      2. stressreductie

        1. psychologie

        2. filosofie

        3. sociologie

        4. politieke economie

        5. geschiedkunde

      3. control (indien bewust, vereist dit vrijheidsgraden van gedrag)

        1. psychologie

        2. filosofie

        3. sociologie

        4. politieke economie

        5. geschiedkunde

      4. overheersing

        1. psychologie

        2. filosofie

        3. sociologie

        4. politieke economie

        5. geschiedkunde

      5. alternatieven: macht, aandacht, seks, informatiebehoefte, verbeelding, eenvoud, absolutisme, mastery

  4. ten aanzien van de machtsdynamiek

        1. psychologie

        2. filosofie

        3. sociologie

        4. politieke economie

        5. geschiedkunde

  5. verdere onderbouwing (zie literatuurlijst)


Deel III: ons imperatief: falsifieer!

  1. falsifiëring door aanvaarding: volgens het model vormt het massaal bewust ingrijpen in de dynamiek van het model de enige uitweg uit het cyclische karakter van het model

  2. falsificatiemiddelen

    1. institutionalisering te lijf: open source democratie

    2. self-organised learning

    3. basisinkomen

    4. diversiteit


voorlopige conclusies:

  1. (geconditioneerde) gedragspatronen/gewoonten zijn voor de gedragskeuze vaak bepalender dan wat het totaal van alle factoren van de actuele (niet extreme) situatie voor een gedrag zou initiëren in het geval van meer psychisch bewustzijn

  2. ontsporing van elk gedrag ligt altijd op de loer, en die ontsporing verloopt via machtsgedrag; machtsgedrag ontspoort vrijwel altijd

  3. het is het gedragspatroon van rule dat de macht over het psychisch bewustzijn heeft overgenomen

  4. gedragspatronen op zichzelf kunnen zeer nuttig zijn in de zin van geperfectioneerde gedragssequenties met voorspelbare resultaten, maar dominantie van een patroon betekent altijd een beperking

  5. gedragspatronen zouden rustig in hun laatjes moeten blijven liggen, terwijl het psychisch bewustzijn telkens rustig overweegt welk van de voorradige patronen voor een bepaalde situatie het best geschikt is

  6. naast gedragspatronen/gewoonten vormt institutionalisering het andere aangrijpingspunt om uit mijn model te ontsnappen


Literatuurlijst (grotendeels nog te bestuderen en dus suggestief)

Bibliografie

Arendt, Hannah, en Richard J. Bernstein. “Hannah Arendt’s Reflections on Violence and Power”. Firenze University Press, 2011.
Bandura, Albert. Self-efficacy: the exercise of control. New York: W.H. Freeman, 1997.
Bargh, John A. “Automaticity in action: The unconscious as repository of chronic goals and motives”. In The Psychology of Action: Linking Cognition and Motivation to Behavior, onder redactie van P. Gollwitzer en John A. Bargh, 457. Guilford, 1996.
Bargh, John A., en Melissa J. Ferguson. “Beyond Behaviorism: On the Automaticity of Higher Mental Processes.” Psychological Bulletin 126, nr. 6 (2000): 925–45. https://doi.org/10.1037//0033-2909.126.6.925.
Basten, Floor, en Kerstin van Tiggelen. Handboek buitenpromoveren: hét oriëntatiepunt voor promoveren naast of na een carrière, 2018.
Baumeister, Roy F., en Mark R. Leary. “The Need to Belong: Desire for Interpersonal Attachments as a Fundamental Human Motivation.” Psychological Bulletin 117, nr. 3 (1995): 497–529. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.3.497.
Baumeister, Roy F., E. J. Masicampo, en Kathleen D. Vohs. “Conscious Thoughts and the Causation of Behavior.” In APA Handbook of Personality and Social Psychology, Volume 1: Attitudes and Social Cognition., onder redactie van Mario Mikulincer, Phillip R. Shaver, Eugene Borgida, en John A. Bargh, 231–50. Washington: American Psychological Association, 2015. https://doi.org/10.1037/14341-007.
Baumeister, Roy F., en Steven J. Scher. “Self-Defeating Behavior Patterns among Normal Individuals: Review and Analysis of Common Self-Destructive Tendencies.” Psychological Bulletin 104, nr. 1 (1988): 3–22. https://doi.org/10.1037/0033-2909.104.1.3.
Becker, Ernest, en Daniel Liechty. The Ernest Becker reader. Seattle: Ernest Becker Foundation in association with the University of Washington Press, 2005.
Benjamin, Jessica. Recognition and destruction: An outline of intersubjectivity. Relational perspectives in psychoanalysis. Hillsdale,  NJ,  US: Analytic Press, Inc, 1992.
Bergen, Wouter van, Martin Visser, en Thomas Piketty. De kleine Piketty: het kapitale boek samengevat, 2017.
Bertrand, Michèle, red. L’identification à l’agresseur. Revue française de psychanalyse, 73,1. Paris: Presses Univ. de France, 2009.
Bettelheim, Bruno. “Individual and Mass Behavior in Extreme Situations.” The Journal of Abnormal and Social Psychology 38, nr. 4 (1943): 417–52. https://doi.org/10.1037/h0061208.
Blau, Peter Michael. Exchange and power in social life. New Brunswick (U.S.A.): Transaction Books, 1986.
Blickle, Gerhard, en Robert Hogan. “Socioanalytic Theory of Personality”. In Encyclopedia of Personality and Individual Differences, onder redactie van V. Zeigler-Hill en T.K. Shackelford. New York: Meteor Springer, 2016.
Blommaert, Jan, Paul Mutsaers, en Hans Siebers. De 360° werknemer: de nieuwe arbeidscultuur en de eindeloze concurrentie. Berchem: EPO, 2012.
Boétie, de la, Étienne. Vertoog over de Vrijwillige Slavernij. Vertaald door Charlotte Bauwens. Democratie.Nu, 2007.
Brown, Jason W. Self and process: brain states and the conscious present. New York: Springer-Verlag, 1991.
Bukowski, Marcin, Immo Fritsche, en Ana Guinote, red. Coping with lack of control in a social world. Current issues in social psychology. London ; New York: Routledge, Taylor & Francis Group, 2017.
Burger, Jerry M. Desire for control: personality, social, and clinical perspectives. The Plenum series in social/clinical psychology. New York: Plenum Press, 1992.
———. “Negative Reactions to Increases in Perceived Personal Control.” Journal of Personality and Social Psychology 56, nr. 2 (1989): 246–56. https://doi.org/10.1037//0022-3514.56.2.246.
Canetti, Elias. Massa & macht. Vertaald door Jenny Tuin. Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 1983.
Chomsky, Noam. “The Case Against B.F. Skinner”. The New York Review of Books, december 1971.
Clegg, Stewart, en Mark Haugaard, red. The Sage Handbook of Power. First paperback edition. Los Angeles London New Delhi Singapore Washington DC: SAGE, 2013.
Conway, Martin A., en Christopher W. Pleydell-Pearce. “The Construction of Autobiographical Memories in the Self-Memory System.” Psychological Review 107, nr. 2 (2000): 261–88. https://doi.org/10.1037/0033-295X.107.2.261.
Coolsaet, Willy, en Friedrich Nietzsche. Nietzsche over de wil tot macht: Foucault in zijn spoor. Kalmthout: Pelckmans, 2015.
David, Oscar. Macht!: van instinct tot integriteit, 2015.
De Wachter, Dirk. Borderline times: het einde van de normaliteit, 2016.
DeCelles, Katherine A., D. Scott DeRue, Joshua D. Margolis, en Tara L. Ceranic. “Does Power Corrupt or Enable? When and Why Power Facilitates Self-Interested Behavior.” Journal of Applied Psychology 97, nr. 3 (2012): 681–89. https://doi.org/10.1037/a0026811.
Deckers, Lambert. Motivation: biological, psychological, and environmental. Fourth edition. Boston: Pearson Education, 2014.
Dennett, D. C. Elbow room: the varieties of free will worth wanting. New edition. Cambridge, Massachusetts ; London, England: MIT Press, 2015.
Dewey, John. Human Nature and Conduct: An Introduction to Social Psychology. New York, NY: Cosimo, 2007.
———. John Dewey over opvoeding, onderwijs en burgerschap: een keuze uit zijn werk. Vertaald door Joop Berding. Amsterdam: SWP, 2011.
———. The Quest for Certainty: A Study of the Relation of Knowledge and Action, 2013.
Ellenberger, H.F. The Discovery of the Unconscious: The History and Evolution of Dynamic Psychiatry. New York: Basic Books, 2006.
Emerson, Richard M. Power-Dependence Relations. Vol. 27, 1962. https://doi.org/10.2307/2089716.
Ensor, John Robert. “The Novels of Peter Abrahams and the Rise of Nationalism in Africa”. Universiteit van Amsterdam, 1990.
Extra, J. “Machtsafstandsreductie en sociale vergelijking”. Rijksuniversiteit, 1983.
Feyerabend, Paul. Tegen de methode. Vertaald door Marjolijn Stoltenkamp en André Klukhuhn. Rotterdam: Lemniscaat, 2008.
Fiske, Susan T. “Controlling Other People: The Impact of Power on Stereotyping.” American Psychologist 48, nr. 6 (1993): 621–28. https://doi.org/10.1037//0003-066X.48.6.621.
Fiske, Susan T, Cydney H Dupree, Gandalf Nicolas, en Jillian K Swencionis. “Status, Power, and Intergroup Relations: The Personal Is the Societal”. Current Opinion in Psychology 11 (oktober 2016): 44–48. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.05.012.
Frankel, Jay. “Exploring Ferenczi’s Concept of Identification with the Aggressor: Its Role in Trauma, Everyday Life, and the Therapeutic Relationship”. Psychoanalytic Dialogues 12, nr. 1 (15 februari 2002): 101–39. https://doi.org/10.1080/10481881209348657.
Fromm, Erich. De angst voor vrijheid: de vlucht in autoritarisme, destructivisme, conformisme. Vertaald door Hans Redeker en Fernando Savater, 2016.
———. De zelfstandige mens: bijdrage tot een humanistische ethiek. Vertaald door Hans Redeker. Utrecht: Bijleveld, 2008.
Fukuyama, Francis. Het einde van de geschiedenis en de laatste mens. Vertaald door Anna Kapteijns-Bacuna. Amsterdam: Contact, 1993.
Garber, Judy, en Martin E. P. Seligman, red. Human helplessness: theory and applications. New York: Academic Press, 1980.
Gilmore, Karen, en Pamela Meersand. Normal child and adolescent development: a psychodynamic primer. 1st ed. Washington, D.C: American Psychiatric Pub, 2013.
Gough, Brendan, red. The Palgrave handbook of critical social psychology. London, United Kingdom: Palgrave Macmillan, 2017.
Graeber, David. Schuld: de eerste 5000 jaar. Vertaald door Peter van Huizen. Amsterdam [etc.: Business Contact, 2012.
Guinote, Ana. “Power and the Suppression of Unwanted Thoughts: Does Control over Others Decrease Control over the Self?” Journal of Experimental Social Psychology 43, nr. 3 (mei 2007): 433–40. https://doi.org/10.1016/j.jesp.2006.03.003.
———. “Social Cognition of Power.” In APA Handbook of Personality and Social Psychology, Volume 1: Attitudes and Social Cognition., onder redactie van Mario Mikulincer, Phillip R. Shaver, Eugene Borgida, en John A. Bargh, 547–69. Washington: American Psychological Association, 2015. https://doi.org/10.1037/14341-017.
Guinote, Ana, en Theresa K. Vescio, red. The social psychology of power. New York: Guilford Press, 2010.
Haanstra, Bert. Chimps onder elkaar. Een documentaire n.a.v. het werk van Frans de Waal, 1984.
Heckhausen, Heinz. Motivation und Handeln: mit 52 Tabellen. 2., völlig überarb. und erg. Aufl., Nachdr. Springer-Lehrbuch. Berlin: Springer, 2003.
Hennette-Vaucher, Stéphanie, Thomas Piketty, Guillaume Sacriste, en Antoine Vauchez. Naar een democratischer Europa: voorstel voor een nieuw verdrag. Vertaald door Aaltje Atsma, 2017.
Hinds, Andrea L., Erik Z. Woody, Ana Drandic, Louis A. Schmidt, Michael Van Ameringen, Marie Coroneos, en Henry Szechtman. “The psychology of potential threat: Properties of the security motivation system”. Biological Psychology 85, nr. 2 (oktober 2010): 331–37. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2010.08.003.
Hoorens, Vera, en Dominique Deckmyn. Macht, meningen en na-apers: thema’s uit de sociale psychologie, 2016.
Hooven, Marcel ten. De ontmanteling van de democratie: hoe de kunst van het samenleven verstoord raakt -- en wat eraan te doen. Amsterdam: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2018.
Horney, Karen. Neurosis and human growth: the struggle toward self-realization. New York: Norton, 1991.
Illich, Ivan. Aalmoezen en folteringen: een oproep tot institutionele revolutie. Vertaald door France Guwy. Tielt [etc.: Lannoo, 1971.
———. Het recht op nuttige werkloosheid. Vertaald door R. L. Uiterwijk. Baarn: Het Wereldvenster, 1978.
———. Ontscholing van de maatschappij het einde van een illusie? Onder redactie van L. van Gelder. Vertaald door A.J Emous, Geke Linker, en P.M.A Verwijmeren. Bussum: Het Wereldvenster, 1983.
James, William. “Habit”. In The Principles of Psychology. Toronto: York University, 1890.
Johnson, Sheri L., Liane J. Leedom, en Luma Muhtadie. “The Dominance Behavioral System and Psychopathology: Evidence from Self-Report, Observational, and Biological Studies.” Psychological Bulletin 138, nr. 4 (juli 2012): 692–743. https://doi.org/10.1037/a0027503.
Kahneman, Daniel, Paul Slovic, en Amos Tversky, red. Judgment under uncertainty: heuristics and biases. Cambridge ; New York: Cambridge University Press, 1982.
Katz, Randy, en Til Wykes. The Psychological Difference Between Temporally Predictable and Unpredictable Stressful Events. Evidence for Information Control Theories. Vol. 48, 1985. https://doi.org/10.1037/0022-3514.48.3.781.
Kelley, Harold H., red. An atlas of interpersonal situations. Cambridge, UK ; New York: Cambridge University Press, 2003.
Kelly, George Alexander. Theory of Personality: The Psychology of Personal Constructs. 1. publ. in Norton paperback 1963. New York: Norton, 1980.
Keltner, Dacher. The Power Paradox: How We Gain and Lose Influence, 2017.
Keltner, Dacher, Deborah H. Gruenfeld, en Cameron Anderson. “Power, Approach, and Inhibition.” Psychological Review 110, nr. 2 (2003): 265–84. https://doi.org/10.1037/0033-295X.110.2.265.
Keltner, Dacher, Gerben Van Kleef, Serena Chen, en Michael Kraus. A Reciprocal Influence Model of Social Power: Emerging Principles and Lines of Inquiry. Vol. 40, 2008. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(07)00003-2.
Kipnis, David. The Powerholders. Chicago; London: The Univ. of Chicago Press, 1976.
Kofta, Mirosław, Gifford Weary, en Grzegorz Sedek, red. Personal control in action: cognitive and motivational mechanisms. The Plenum series in social/clinical psychology. New York: Plenum Press, 1998.
Kuhn, Thomas S. De structuur van wetenschappelijke revoluties. Vertaald door Bastiaan Willink en Chris Buskes. Amsterdam: Boom, 2013.
Lange, Paul A. M. Van, Arie W. Kruglanski, en E. Tory Higgins, red. Handbook of theories of social psychology. Vol. 2. Los Angeles: SAGE, 2012.
———, red. Handbook of theories of social psychology. Vol. 1. Los Angeles: SAGE, 2012.
Langer, Ellen J. Mindfulness. 25th anniversary edition. Boston, MA: Da Capo Press, 2014.
———. “The Illusion of Control.” Journal of Personality and Social Psychology 32, nr. 2 (1975): 311–28. https://doi.org/10.1037/0022-3514.32.2.311.
———. The power of mindful learning. Second edition. A Merloyd Lawrence book. Boston, MA: Da Capo Lifelong Books, 2016.
Lee-Chai, Annette Y., en John A. Bargh, red. The use and abuse of power: multiple perspectives on the causes of corruption. Philadelphia, Pa: Psychology Press, 2001.
Li, Brian Kester. “The Theories of Deindividuation”. Claremont Mckenna College, 2010.
Lionarons, W.H. “Dwangopneming bij persoonlijkheidsstoornissen: ethische en psychopathologische aspecten.” Erasmus Universiteit, 2000.
Lipman-Blumen, Jean. The Allure of Toxic Leaders: Why We Follow Destructive Bosses and Corrupt Politicians - and How We Can Survive Them. Oxford: Oxford University Press, 2006.
Mansell, Warren, en Richard S. Marken. “The Origins and Future of Control Theory in Psychology.” Review of General Psychology 19, nr. 4 (2015): 425–30. https://doi.org/10.1037/gpr0000057.
McClelland, David C. Power: the inner experience. New York: Irvington Publishers : distributed by Halsted Press, 1975.
McClelland, David C., Richard J. Davidson, Clifford Saron, en Erik Floor. “The need for power, brain norepinephrine turnover and learning”. Biological Psychology, 1980.
McClelland, David C., Erik Floor, Richard J. Davidson, en Clifford Saron. “Stressed power motivation, sympathetic activation, immune function, and illness.” Journal of human stress 6 2 (1980): 11–19.
McClelland, Kent A., en Thomas J. Fararo, red. Purpose, meaning, and action: control systems theories in sociology. 1st ed. New York: Palgrave Macmillan, 2006.
Meertens, R.W. Sociale psychologie. Heerlen: Open Universiteit, 1992.
Michelle Demir, Ayla. “The Drive: A Comparative Analysis of Freudian, Object Relations and Lacanian Theory.”, 2012.
Mlodinow, Leonard. Subliminal: How Your Unconscious Mind Rules Your Behavior. New York: Vintage Books, 2013.
Moller, Arlen C., en Edward L. Deci. “Interpersonal Control, Dehumanization, and Violence: A Self-Determination Theory Perspective”. Group Processes & Intergroup Relations 13, nr. 1 (januari 2010): 41–53. https://doi.org/10.1177/1368430209350318.
Mulder, Mauk. De logica van de macht. Schiedam: Scriptum, 2004.
———. Het spel om macht: Over verkleining en vergroting van machtongelijkheid. Meppel: Boom, 1973.
Ng, Sik Hung. The social psychology of power. European monographs in social psychology 21. London ; New York: Published in cooperation with European Association of Experimental Social Psychology by Academic Press, 1980.
Oenen, Gijs van. Overspannen democratie: hoge verwachtingen, paradoxale gevolgen. Amsterdam: Boom, 2018.
Orbell, Sheina, en Bas Verplanken. “The Strength of Habit”. Health Psychology Review 9, nr. 3 (7 augustus 2015): 311–17. https://doi.org/10.1080/17437199.2014.992031.
Orwell, George. Animal farm: roman. Vertaald door Anthony Ross en Aart Aarsbergen. Utrecht [etc.: De Arbeiderspers, 2013.
Pervin, Lawrence A, en Oliver P John. Handbook of Personality: Theory and Research, 2001.
Pickren, Wade E, en Philip G Zimbardo. Het psychologieboek: van sjamanisme tot de nieuwste neurowetenschap, 250 mijlpalen in de geschiedenis van de psychologie. Vertaald door Cornelis van Ginneken, 2015.
Piketty, Thomas. “Brahmin Left vs Merchant Right: Rising Inequality & the Changing Structure of Political Conflict”. WID.world Working Paper, juli 2018. https://wid.world/document/piketty-t-brahmin-left-vs-merchant-right-rising-inequality-the-changing-structure-of-political-conflict-wid-world-working-paper-2018-7/.
———. Kapitaal in de 21ste eeuw. Vertaald door Lidewij van den Berg, 2016.
Pittman, Thane S., en Kate R. Zeigler. “Basic human needs.” In Social psychology: Handbook of basic principles, 2nd ed., 473–89. New York,  NY,  US: Guilford Press, 2007.
Popper, Karl R. De open samenleving en haar vijanden. Vertaald door Hessel Daalder, Steven Van Luchene, en Guy Verhofstadt, 2017.
Popper, K.R. Armoede van het historicisme. Houten: Het Spectrum, 2008.
Redekop, Frederick. “The Evolution of Psychoanalysis”. In Psychoanalytic approaches for counselors. Los Angeles: SAGE, 2015.
Reed, Dan. “Leaving Neverland: documentary about Michael Jackson’s child abuse”. HBO, 2019.
Reuten, Geert, en Karl Marx. De kleine Marx: zijn kapitale werk samengevat, 2017.
Rijpkema, Bastiaan. Weerbare democratie: de grenzen van democratische tolerantie. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2015.
Riska, A. “Hobbes as a Philosopher of Power”. Filozofia 61, nr. 7 (2006): 511–19.
Rothbaum, Fred, John R. Weisz, en Samuel S. Snyder. “Changing the World and Changing the Self: A Two-Process Model of Perceived Control.” Journal of Personality and Social Psychology 42, nr. 1 (1982): 5–37. https://doi.org/10.1037/0022-3514.42.1.5.
Rovelli, Carlo. De werkelijkheid is niet wat ze lijkt: een reis in de wereld van de quantumzwaartekracht, 2017.
Russell, Bertrand. Geschiedenis der westerse filosofie: in verband met politieke en sociale omstandigheden van de oudste tijden tot heden. Vertaald door Rob Limburg. Katwijk: Servire, 1981.
———. Macht: een nieuwe sociale analyse. Vertaald door P Verhagen en R Beek. Amsterdam: Meulenhoff, 1978.
Ryan, Richard, en Edward Deci. An overview of self-determination theory: An organismic dialectical perspective, 2002.
Scott, John. Power. Key concepts. Cambridge ; Malden, Mass: Blackwell Publishers, 2001.
Simpson, Jeffry A., Allison K. Farrell, M. Minda Oriña, en Alexander J. Rothman. “Power and Social Influence in Relationships.” In APA Handbook of Personality and Social Psychology, Volume 3: Interpersonal Relations., onder redactie van Mario Mikulincer, Phillip R. Shaver, Jeffry A. Simpson, en John F. Dovidio, 393–420. Washington: American Psychological Association, 2015. https://doi.org/10.1037/14344-015.
Skinner, B. F. Beyond freedom & dignity. Indianapolis, Ind: Hackett Pub, 2002.
Skinner, Burrhus F. Walden Two. Indianapolis: Hackett Publ., 2008.
Skinner, Ellen A. “A Guide to Constructs of Control.” Journal of Personality and Social Psychology 71, nr. 3 (1996): 549–70. https://doi.org/10.1037/0022-3514.71.3.549.
———. Perceived Control, Motivation, & Coping. Sage Series on Individual Differences and Development 8. Thousand Oaks: Sage, 1995.
Solomon, Judith, Carol George, en Annemieke De Jong. “Children Classified as Controlling at Age Six: Evidence of Disorganized Representational Strategies and Aggression at Home and at School”. Development and Psychopathology 7, nr. 03 (juni 1995): 447. https://doi.org/10.1017/S0954579400006623.
Stenner, Karen. The authoritarian dynamic. Cambridge studies in public opinion and political psychology. New York: Cambridge University Press, 2005.
Tavecchio, Louis, en Rien Ijzendoorn, van. “Niet alle banden binden even vast: de gehechtheidstheorie van John Bowlby”. Psychologie december (1984): 18–25.
Terreblanche, Sampie. Western empires, Christianity, and the inequalities between the West and the Rest, 1500-2010. Johannesburg: Penguin Books, 2014.
Thompson, Suzanne C. “Will It Hurt Less If I Can Control It? A Complex Answer to a Simple Question.” Psychological Bulletin 90, nr. 1 (1981): 89–101. https://doi.org/10.1037/0033-2909.90.1.89.
Tost, Leigh Plunkett. “When, Why, and How Do Powerholders ‘Feel the Power’? Examining the Links between Structural and Psychological Power and Reviving the Connection between Power and Responsibility”. Research in Organizational Behavior 35 (2015): 29–56. https://doi.org/10.1016/j.riob.2015.10.004.
Turner, John C. “Explaining the Nature of Power: A Three-Process Theory”. European Journal of Social Psychology 35, nr. 1 (januari 2005): 1–22. https://doi.org/10.1002/ejsp.244.
Turner, Jonathan H. The structure of sociological theory. 5th ed. Belmont, Calif: Wadsworth Pub. Co, 1991.
Van Reybrouck, David. Tegen verkiezingen. Amsterdam; Antwerpen: De bezige bij, 2017.
Verhaeghe, Paul. De neoliberale waanzin efficiënt, flexibel en gestoord. Brussel: VUBPRESS, 2012.
Verhofstadt, Dirk, red. De open samenleving onder vuur: de wereld van nu in popperiaans perspectief. Rotterdam: Lemniscaat, 2012.
Verhulst, Jos, en Arjen Nijeboer. Directe democratie: feiten, argumenten en ervaringen omtrent het referendum. Brussel: Democracy International, 2007.
Verplanken, Bas, red. The psychology of habit: theory, mechanisms, change, and contexts. New York, NY: Springer Science+Business Media, 2018.
Verplanken, Bas, en Sheina Orbell. “Reflections on Past Behavior: A Self-Report Index of Habit Strength1”. Journal of Applied Social Psychology 33, nr. 6 (juni 2003): 1313–30. https://doi.org/10.1111/j.1559-1816.2003.tb01951.x.
Vreeswijk, Michiel van, en Jenny Broersen. Handboek schematherapie: theorie, praktijk en onderzoek. Houten: Bohn Stafleu van Loghum, 2008.
Vries, Marieke de, Rob W. Holland, Troy Chenier, Mark J. Starr, en Piotr Winkielman. “Happiness Cools the Warm Glow of Familiarity: Psychophysiological Evidence That Mood Modulates the Familiarity-Affect Link”. Psychological Science 21, nr. 3 (maart 2010): 321–28. https://doi.org/10.1177/0956797609359878.
Waal, Frans de, Jan Bos, en Asterisk* (Amsterdam). Chimpanseepolitiek: macht en seks onder mensapen, 2017.
Way, Maclain, en Chapman Way. “Wild Wild Country: 6-part documentary about the Bhagwan community in Oregon US”. Netflix, 2018.
Wegner, Daniel M. De illusie van de bewuste wil. Vertaald door Jaap Laan. Amsterdam: Bakker, 2010.
Wegner, Daniel M., en John A. Bargh. “Control and automaticity in social life.” In The handbook of social psychology, Vols. 1-2, 4th ed., 446–96. New York,  NY,  US: McGraw-Hill, 1998.
Wegner, Daniel M., en James W. Pennebaker, red. Handbook of mental control. Century psychology series. Englewood Cliffs, N.J: Prentice Hall, 1993.
Wilson, Timothy D., en Elizabeth W. Dunn. “Self-Knowledge: Its Limits, Value, and Potential for Improvement”. Annual Review of Psychology 55, nr. 1 (februari 2004): 493–518. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.55.090902.141954.
Winter, David G. The Power Motive. New York: The Free Press, 1973.
Wood, Wendy. “Habit in Personality and Social Psychology”. Personality and Social Psychology Review 21, nr. 4 (november 2017): 389–403. https://doi.org/10.1177/1088868317720362.
Wood, Wendy, en Dennis Rünger. “Psychology of Habit”. Annual Review of Psychology 67, nr. 1 (4 januari 2016): 289–314. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122414-033417.
Woody, Erik Z., en Henry Szechtman. “A biological security motivation system for potential threats: are there implications for policy-making?” Frontiers in Human Neuroscience 7 (2013). https://doi.org/10.3389/fnhum.2013.00556.
Wrong, Dennis H. Power: its forms, bases, and uses. New Brunswick, N.J: Transaction Publishers, 1995.
Zajonc, R.B. “Mere Exposure: A Gateway to the Subliminal”. Current Directions in Psychological Science 10, nr. 6 (december 2001): 224–28. https://doi.org/10.1111/1467-8721.00154.
Zimbardo, Philip G. Het Lucifer effect: hoe gewone mensen zich laten verleiden tot het kwaad. Vertaald door Rein Gerritsen en Pleun van Vliet. Rotterdam: Lemniscaat, 2018.
Ziomkiewicz-Wichary, Ania. “Serotonin and Dominance”. In Encyclopedia of Evolutionary Psychological Science, onder redactie van Viviana Weekes-Shackelford, Todd K. Shackelford, en Viviana A. Weekes-Shackelford, 1–4. Cham: Springer International Publishing, 2016. https://doi.org/10.1007/978-3-319-16999-6_1440-1.


Naar mijn weten gebruik ik geen cookies, maar dit is de wettelijke verplichte cookiemelding. OK